Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – 14 Mayıs 2025 gecesi Girit Adası açıklarında 6 büyüklüğünde bir zelzele meydana gelmiş, sarsıntı Muğla’dan da hissedilmişti. Kandilli Rasathanesi’ne nazaran sarsıntının derinliği 80 kilometreydi. 01.51’de yaşanan sarsıntı, 8’den büyük zelzelelerin kaydedildiği bir yer için yadırganmayacak cinsten olsa da, sarsıntı denince bile yaşanan tedirginlik kaçınılmazdı. 2025’in başında Santorini Adası’ndaki sarsıntı fırtınası da akıllara gelince Ege Denizi’nde yaşanabilecek büyük bir sarsıntı ve Türkiye’nin bundan nasıl etkileneceği merak konusuydu. Tarihe geçmiş tsunamiler, batık kentler ve devletleri yıkıma götüren sarsıntılar biliniyor ve Ege’nin en ‘vahşi’ faylarından biri büyük bir zelzeleye hazırmış üzere varlığını vakit zaman hissettiriyordu. Peki Girit ve etrafı, bilhassa de yalnızca 180 kilometre uzaktaki Türkiye, muhtemel büyük sarsıntıdan nasıl etkilenirdi? Girit’in sarsıntı geçmişi ve tsunami ihtimali neydi? Gazi Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi, Afet İdaresi Uzmanı Doç. Dr. Bülent Özmen, Sakarya Üniversitesi Afet İdare Uygulama ve Araştırma Merkezi Jeofizik Mühendisliği Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Utkucu ve ODTÜ İnşaat Mühendisliği Kısmı Kıyı ve Deniz Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner, Girit’le ilgili tüm merak edilenleri Milliyet.com.tr’ye anlattı.
GİRİT’İN ZELZELE GEÇMİŞİNDE NE VAR?
Girit, hem tarihi hem de depremselliğiyle dikkat çeken bir adaydı. Pek çok milletten insanın yaşadığı ve farklı kültürlere mesken sahipliği yapan Girit, tarih uzunluğu zelzelelerle yüzleşmiş, o denli ki pek çok kez 8’den büyük sarsıntılar adayı ve geniş etrafını vurmuştu. Girit’in zelzele geçmişiyle ilgili Doç. Dr. Bülent Özmen, “Tarihsel periyotta bu bölgede çok sayıda zelzelenin meydana geldiği görülüyor. Bunların en büyüğü 21 Temmuz 365’teki 8.3 büyüklüğündeki zelzeledir. Girit civarında meydana gelen değerli sarsıntılardan biri de 12 Ekim 1856 tarihinde yaşandı. Bu zelzelenin yaratmış olduğu hasar bilgilerinden yararlanarak büyüklüğünün 7.7 olduğu ön görülüyor. 8 Ağustos 1303 tarihinde de büyüklüğünün yaklaşık 8 olduğu öngörülen bir sarsıntı meydana gelmişti. Başka değerli sarsıntı 1 Ocak 1681 tarihindedir. Bunların yanında 1717, 1769, 1780, 1805, 1810, 1814, 1815, 1862, 1887’de de zelzeleler yaşanmış, bugün de bölgede 6 büyüklüğünde bir sarsıntı kaydedilmiştir” dedi. Yani Girit ve etrafı için 6 büyüklüğündeki sarsıntı pek de şaşırtan değil. Bundan sonra yaşanabilecek büyük zelzelelerin tesiri ise geçmişteki üzere Girit sonlarını aşabilir. Doç. Dr. Özmen, bunu şöyle anlatıyor:
“Girit adası ve civarında tarihî ve aletsel devirde çok sayıda hasar yapan zelzele meydana gelmiş, bunların büyüklüğü vakit zaman 8’i bile geçmişti. Burası dünyanın en faal bölgelerinden biridir. Ülkemiz kara sonlarına uzak olmasına karşın 7’den büyük her zelzelenin, Türkiye’de de hasar yaratma mümkünlüğü vardır. Bilhassa tarihte örneği görüldüğü üzere 8 ve daha büyük bir zelzele olması durumunda, kesinlikle ülkemizde de hasara neden olacaktır. Afrika levhasının Ege Denizi altına daldığı ve Helen Yayı diye isimlendirilen fay çizgisi üzerinde tarihi devirde olduğu üzere ilerleyen vakit için de çok sayıda zelzele meydana gelecektir. Hem Girit Adası içinde hem de Ege Denizi’nin altında Afrika levhasının Ege Denizi altına dalması nedeniyle çok sayıda faal fay vardır. Bugün meydana gelen zelzele, Helen Yayı boyunca yer alan ve Pliny çukurluğu diye isimlendirilen ve 1303 yılında yaklaşık 8.1 büyüklüğünde bir sarsıntının meydana geldiği bir bölgededir. Bu bölgede fayların kayma suratına, geçmişte üretmiş olduğu zelzele büyüklüklerine baktığımızda maalesef daha büyük bir zelzele oluşma mümkünlüğünün yüksek olduğunu söyleyebiliriz.”
Aletsel periyotta (1900 yılı sonrası) Girit Hendeği ve kontaklı tektonik ögeler üzerinde meydana gelmiş büyüklüğü 6’dan büyük olan zelzeleler. Yeşil daire 13 Mayıs 2025 zelzelesinin dış merkezini göstermektedir. Harita, USGS-NEIC zelzele kataloğundan üretilmiştir. (Prof. Dr. Murat Utkucu)
7 İLA 8’E HAZIRLIK! ‘MİLLİYET’İN ARŞİVİ HASARI ORTAYA KOYUYOR’
Girit, geçmişte büyük zelzeleler üretmiş ve Türkiye’de bu sarsıntılardan etkilenmişti. 1900’den sonra, yani aletsel devirde de büyük zelzeleler yaşanmıştı. Prof. Dr. Murat Utkucu’ya nazaran, Aletsel periyottaki 9 Temmuz 1956 büyüklükleri 7.4-7.7 ve 6.9-7.1 ortası verilen 2 büyük zelzele, 24 Nisan 1957 Rodos (6.8), 25 Nisan 1957 Fethiye Körfezi (7.2) ve 20 Temmuz 2017 Bodrum-Kos (6.8) sarsıntıları yıkıcı zelzelelerin öne çıkan örnekleri. Prof. Dr. Utkucu hem Girit hem de Santorini merkezli sarsıntıların ve tsunamilerin Türkiye’ye olan tesirlerinden şöyle bahsediyor: “365 sarsıntısı yer hareketi ve tsunamisi Sicilya, Yunanistan, Kıbrıs, Libya, Güneybatı Türkiye, Mısır ve Filistin’de tesirli olmuştur. 1303 zelzelesinin tüm Doğu Akdeniz’de (Antalya ve Antakya dahil) tesirli olduğu ya da hissedildiği biliniyor. 1856 zelzelesinin Girit Eyaleti vilayetlerinde ve bilhassa de eyaletin merkez kenti Kandiye’de (Heraklion) tesirli olduğu rapor edilmişti. 1956 Amorgos (7.4-7.7) zelzelesi değerli bir tsunami oluşturmuş ve bu tsunaminin dalga yüksekliğinin Amorgos Adası’nda 20 m’ye ulaştığı rapor edilmişti. Türkiye kıyılarında da tesirli olan bu tsunaminin dalga yüksekliği Bodrum’da 2.1 metreydi. Bu bağlamda Girit Adası kuzeyinde meydana gelen MÖ 1625 dolaylarındaki Santorini Volkanik Patlaması felaketi sırasında oluşan tsunaminin Türkiye’nin batı kıyılarındaki Didim ve Fethiye ilçelerinde tesirli olduğu, Dalaman kıyılarında rapor edilmiş 3 çökel katmanın 1303 Girit zelzelesi ile ilişkilendirildiği, 1481 Rodos sarsıntısının oluşturduğu tsunaminin Antalya kıyılarını vurduğu ve 2017 Bodrum-Kos sarsıntısı akabinde oluşan tsunaminin 100 metre kara içine ilerleyerek maddi ziyan ve paniğe neden olduğu unutulmamalı.”
Ayrıca Prof. Dr. Murat Utkucu Milliyet gazetesinin arşivini de kıymetli bir kaynak olarak gösterdi ve “Girit’te olacak bir zelzele Türk topraklarını ne derece tesirler, geçmişte Muğla kıyılarında zelzele sonucu yıkım yaşanmış mıydı?’ sorusunu, 1957 Fethiye sarsıntısı örneği, 27 Nisan ve 12 Mayıs 1957 günlerine ilişkin Milliyet gazetesinden alıntı yoluyla bir makalede yer verilen hasar dağılımı üzerinden cevaplayalım. Muğla Merkez’de 11 konut büsbütün, 2 cami, 1 lise ve bir kız enstitüsü kısmen; Marmaris Merkez’de 43 mesken büsbütün, 105 konut kısmen; Datça Merkez’de 9 mesken büsbütün, 29 konut kısmen; Köyceğiz Merkez’de 30 konut büsbütün, 3 konut kısmen; Milas Merkez’de 71 mesken, 1 apartman ve 1 cami büsbütün; Ula Merkez’de 6 mesken büsbütün, 80 mesken kısmen harap olmuştur. Yeniden bu kazalara bağlı köylerde de 610 mesken büsbütün ve 200 küsur konut de kısmen hasar görmüştür. Zelzelenin merkezini teşkil eden Fethiye ise %90 nispetinde yıkılmıştır. Bütün resmi binalar, bankalar, hastane ve su tesisleri büsbütün yıkılmıştır. Zelzele sonrası halk dağ ve ovalara göç etmiş ve çadırlara yerleştirilmiştir (27 Nisan 1957 Milliyet). Fethiye merkezli zelzelenin tüm Ege’de yol açtığı hasar şu formdadır: 3796 mesken, 23 resmi bina, 20 okul binası, 124 iş yeri büsbütün yıkılmış; 886 mesken oturulamayacak hale gelmiş, 5 cami ağır hasar görmüştür (12 Mayıs 1957 Milliyet)” diye konuştu.
Prof. Dr. Utkucu sözlerinin devamında, Girit’te mümkün bir zelzelenin büyüklüğüne ait ipuçları da verdi. Hazırlıkların hızlanması gerektiğine de vurgu yapan Prof. Dr. Utkucu, tsunamiye de dikkat çekti:
“Tarihsel ve aletsel devir sarsıntı aktifliği ve yıllık 3.5 santime ulaşan levha hareketleri dikkate alındığında, Girit Adası ile Güneybatı Türkiye ortasındaki bölgede büyüklüğü 7-8 ortasında olan zelzelelerin olmasının mümkün olduğu, bu zelzelelerin mümkün kuvvetli yer hareketlerinin ve oluşturacakları tsunamilerin Güneybatı Türkiye’de tesirli olabileceğinden hareketle gerekli tedbirler alınmalı ve afet hazırlığı hızlanmalı. Girit Adası, Rodos Adası ve Fethiye Körfezi sınırındaki faylar deniz altında kalıyor. Buna geçmişteki büyük zelzelelerin bilhassa 1960’lı yıllar öncesi meydana geldiği hususu da eklendiğinde, geçmişteki hangi sarsıntının hangi fay üzerinde meydana geldiği ve ilgili fayın ne kadarlık kısmını kırdığı hususlarında belirsizlikler mevcut. Lakin afet idaresi açısından hareket stili, büyüklüğü 7-8 ortasında olan zelzelelerin olmasının muhtemel olduğu ve bu zelzelelerin yer hareketlerinden ve bilhassa de Güneybatı Türkiye için tsunami tehlikesi bulunduğundan yola çıkarak tedbirler alınması ve afet hazırlığının yükseltilmesi olacaktır.”
Girit’in 2 km batısındaki yükseltilmiş plaj, zelzele sırasında yaklaşık 9 m yükselen dalga bölümlü çentik ve deniz mağaralarını gösteriyor.
TSUNAMİDE YAZGI DEĞİŞTİREN KRİTİK 10 KİLOMETRE
2025’in ikinci ayında, Santorini Adası’ndaki ‘deprem fırtınasını’ konuşmuş, büyük bir zelzele sonucu Türk kıyılarını vurabilecek tsunami için uzmanlardan kritik bilgiler almıştık. Üstelik geçmişte Santorini’deki sarsıntılardan sonra tsunamide can veren birinin iskeleti de Çeşme’de bulunmuştu. Yani Türk kıyıları, Ege’nin sarsıntılarından sonraki dalgalara aşinaydı! Santorini Adası ile Muğla kıyıları ortasında 180 kilometrelik bir aralık vardı, tıpkı Girit ve Muğla ortasındaki gibi… Peki tsunami, 80 kilometre derinde yaşanan bir sarsıntıda ne kadar tesirli olur? Derinlik, oluşacak dalgaların tesirini ne tarafta değiştirir? Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner, Girit’in tsunami geçmişini Leonardo da Vinci’nin anılarından örneklerle, ’10 kilometreye’ dikkat çekerek anlattı.
“Bölge, Ege yayı dediğimiz Mora Yarımadası’nın güneyinden başlayıp Girit’in güneyinden Rodos’un batısından, bu Karpatos’tan geçip Rodos’un batısından Dalaman’a giren, bir bahiste Kıbrıs’a giden Ege fayının üzerinde oluyor. O Ege Fayı dalma batmaz zonudur. 1481 sarsıntısı kıymetlidir. Zira Leonardo da Vinci bile 1504 yılında yazdığı teknik notlar kitabında o zelzeleden ve tsunamiden bahseder. Bugünkü sarsıntı daha güneyinde Karpathos Adası’nın güneyinde olmuştur ve de Ege Yayı üzerindedir. Zelzelenin üst merkezi vardır. Bir de odak derinliği vardır. Odak derinliği dediğimiz sarsıntının asıl olduğu, fayın kırıldığı, yüzeyden aşağıya kadar inen o noktaya olan aralık, kilometredir. Bu bazen 5 kilometre olur. 5-10 km ortası olabilir mesela, 23 Nisan İstanbul sarsıntısı de çok sığ odaklıydı. Yüzeye yakın yer kırılmıştı. Girit’te deniz tabanının 80 km aşağısında kırılma oluyor. Bu kırılma 80 km üstte pek de deformasyon yapamıyor. Şayet tabanın 10 km aşağısı kırılsaydı, o vakit deformasyon büyük olacaktı. Büyük deformasyon büyük dalga üretir. O nedenle odak derinliği tsunami oluşumunda kıymetlidir. ‘10 km’, kıymetli tsunami olaylarındaki odak derinliğidir. Örneğin Sumatra 2004, Japonya 2011 ve de 2020 Sisam Depremi’nde de birebir biçimde odak derinliğinin sığ, yani 10 km mertebesinde olması tsunami oluşturma ihtimalini yükseltti.” –Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner
Apollonia’daki (Libya) su altındaki limanlar
Tsunaminin modellenmesi, İskenderiye’de azamî 9 metrelik bir yükselme öngörüyordu. Depremden sonra birinci dalganın Mısır’a ulaşmasına, yaklaşık 40 dakikalık bir mühlet olduğu iddia ediliyordu. Peki Mısır’daki İskenderiye Feneri’ni yıkan, Antakya’dan bile hissedilen bu zelzeleden Türkiye ve kıyıları nasıl etkilenmişti? Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner şöyle yanıtladı:
“Bu sarsıntının olduğu yer 1303 yılında Akdeniz’de kıymetli tsunamiler yaratan zelzelelerin olduğu yer. Yılında olan sarsıntının, yarattığı tsunami, vaktinde bizim çalışmalarımızda bulunmuştu. Yani Dalaman’a kıyılarına, Türkiye kıyılarına gelen, bu bölgeden yola çıkmış olan tsunami 1303 yılındaydı. Bugünkü zelzelenin bir özelliği, odak derinliği çok fazla. Yani 70 km, 80 km ortasında Yani odak derinliği fazla olması yüzeyde 70 ila 80 km altta kırığın yüzeydeki deformasyonu az olacağından bu bir tsunami oluşturulmuşsa bile çok göze batmaz, aletsel olarak ölçülür. Bugünkünün tsunami oluşturma gücü o kadar yok. Burası, Afrika plakasının Ege Denizi’nin altına daldığı bölgededir ve tarihte bu bölgede tsunami oluşmuştur. Patara Feneri 1481 yılında Rodos zelzelesiyle yıkılmıştır. Hem zelzele tesiri olabilir hem de tsunami tesiriyle olabilir. Onları araştırmaya devam ediyoruz. Yakında bir yayınımız çıkacak o hususta. Bizim kıyılarımıza daha yakın yerde olursa örneğin 30 Ekim 2020’de yaşanan zelzele, Sisam Kuşadası ortasındaki bölgede oldu. O vakit bizim kıyılarımıza direkt geldi. Daha uzakta olursa adalar makul bir ölçüde önlüyor tsunamiyi.”
Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – 14 Mayıs 2025 gecesi Girit Adası açıklarında 6 büyüklüğünde bir sarsıntı meydana gelmiş, sarsıntı Muğla’dan da hissedilmişti. Kandilli Rasathanesi’ne nazaran sarsıntının derinliği 80 kilometreydi. 01.51’de yaşanan sarsıntı, 8’den büyük sarsıntıların kaydedildiği bir yer için yadırganmayacak cinsten olsa da, zelzele denince bile yaşanan tedirginlik kaçınılmazdı. 2025’in başında Santorini Adası’ndaki sarsıntı fırtınası da akıllara gelince Ege Denizi’nde yaşanabilecek büyük bir sarsıntı ve Türkiye’nin bundan nasıl etkileneceği merak konusuydu. Tarihe geçmiş tsunamiler, batık kentler ve devletleri yıkıma götüren sarsıntılar biliniyor ve Ege’nin en ‘vahşi’ faylarından biri büyük bir sarsıntıya hazırmış üzere varlığını vakit zaman hissettiriyordu. Peki Girit ve etrafı, bilhassa de yalnızca 180 kilometre uzaktaki Türkiye, muhtemel büyük zelzeleden nasıl etkilenirdi? Girit’in zelzele geçmişi ve tsunami ihtimali neydi? Gazi Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi, Afet İdaresi Uzmanı Doç. Dr. Bülent Özmen, Sakarya Üniversitesi Afet İdare Uygulama ve Araştırma Merkezi Jeofizik Mühendisliği Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Utkucu ve ODTÜ İnşaat Mühendisliği Kısmı Kıyı ve Deniz Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner, Girit’le ilgili tüm merak edilenleri Milliyet.com.tr’ye anlattı.
GİRİT’İN ZELZELE GEÇMİŞİNDE NE VAR?
Girit, hem tarihi hem de depremselliğiyle dikkat çeken bir adaydı. Pek çok milletten insanın yaşadığı ve farklı kültürlere mesken sahipliği yapan Girit, tarih uzunluğu sarsıntılarla yüzleşmiş, o denli ki pek çok defa 8’den büyük sarsıntılar adayı ve geniş etrafını vurmuştu. Girit’in zelzele geçmişiyle ilgili Doç. Dr. Bülent Özmen, “Tarihsel periyotta bu bölgede çok sayıda sarsıntının meydana geldiği görülüyor. Bunların en büyüğü 21 Temmuz 365’teki 8.3 büyüklüğündeki zelzeledir. Girit civarında meydana gelen kıymetli sarsıntılardan biri de 12 Ekim 1856 tarihinde yaşandı. Bu sarsıntının yaratmış olduğu hasar bilgilerinden yararlanarak büyüklüğünün 7.7 olduğu ön görülüyor. 8 Ağustos 1303 tarihinde de büyüklüğünün yaklaşık 8 olduğu öngörülen bir zelzele meydana gelmişti. Başka değerli sarsıntı 1 Ocak 1681 tarihindedir. Bunların yanında 1717, 1769, 1780, 1805, 1810, 1814, 1815, 1862, 1887’de de sarsıntılar yaşanmış, bugün de bölgede 6 büyüklüğünde bir zelzele kaydedilmiştir” dedi. Yani Girit ve etrafı için 6 büyüklüğündeki sarsıntı pek de şaşırtan değil. Bundan sonra yaşanabilecek büyük zelzelelerin tesiri ise geçmişteki üzere Girit sonlarını aşabilir. Doç. Dr. Özmen, bunu şöyle anlatıyor:
“Girit adası ve civarında tarihî ve aletsel devirde çok sayıda hasar yapan zelzele meydana gelmiş, bunların büyüklüğü vakit zaman 8’i bile geçmişti. Burası dünyanın en etkin bölgelerinden biridir. Ülkemiz kara sonlarına uzak olmasına karşın 7’den büyük her sarsıntının, Türkiye’de de hasar yaratma mümkünlüğü vardır. Bilhassa tarihte örneği görüldüğü üzere 8 ve daha büyük bir sarsıntı olması durumunda, kesinlikle ülkemizde de hasara neden olacaktır. Afrika levhasının Ege Denizi altına daldığı ve Helen Yayı diye isimlendirilen fay çizgisi üzerinde tarihi devirde olduğu üzere ilerleyen vakit için de çok sayıda sarsıntı meydana gelecektir. Hem Girit Adası içinde hem de Ege Denizi’nin altında Afrika levhasının Ege Denizi altına dalması nedeniyle çok sayıda etkin fay vardır. Bugün meydana gelen zelzele, Helen Yayı boyunca yer alan ve Pliny çukurluğu diye isimlendirilen ve 1303 yılında yaklaşık 8.1 büyüklüğünde bir zelzelenin meydana geldiği bir bölgededir. Bu bölgede fayların kayma suratına, geçmişte üretmiş olduğu sarsıntı büyüklüklerine baktığımızda maalesef daha büyük bir zelzele oluşma mümkünlüğünün yüksek olduğunu söyleyebiliriz.”
Aletsel devirde (1900 yılı sonrası) Girit Hendeği ve temaslı tektonik ögeler üzerinde meydana gelmiş büyüklüğü 6’dan büyük olan zelzeleler. Yeşil daire 13 Mayıs 2025 sarsıntısının dış merkezini göstermektedir. Harita, USGS-NEIC zelzele kataloğundan üretilmiştir. (Prof. Dr. Murat Utkucu)
7 İLA 8’E HAZIRLIK! ‘MİLLİYET’İN ARŞİVİ HASARI ORTAYA KOYUYOR’
Girit, geçmişte büyük sarsıntılar üretmiş ve Türkiye’de bu sarsıntılardan etkilenmişti. 1900’den sonra, yani aletsel periyotta de büyük zelzeleler yaşanmıştı. Prof. Dr. Murat Utkucu’ya nazaran, Aletsel periyottaki 9 Temmuz 1956 büyüklükleri 7.4-7.7 ve 6.9-7.1 ortası verilen 2 büyük zelzele, 24 Nisan 1957 Rodos (6.8), 25 Nisan 1957 Fethiye Körfezi (7.2) ve 20 Temmuz 2017 Bodrum-Kos (6.8) sarsıntıları yıkıcı zelzelelerin öne çıkan örnekleri. Prof. Dr. Utkucu hem Girit hem de Santorini merkezli sarsıntıların ve tsunamilerin Türkiye’ye olan tesirlerinden şöyle bahsediyor: “365 zelzelesi yer hareketi ve tsunamisi Sicilya, Yunanistan, Kıbrıs, Libya, Güneybatı Türkiye, Mısır ve Filistin’de tesirli olmuştur. 1303 zelzelesinin tüm Doğu Akdeniz’de (Antalya ve Antakya dahil) tesirli olduğu ya da hissedildiği biliniyor. 1856 sarsıntısının Girit Eyaleti vilayetlerinde ve bilhassa de eyaletin merkez kenti Kandiye’de (Heraklion) tesirli olduğu rapor edilmişti. 1956 Amorgos (7.4-7.7) sarsıntısı değerli bir tsunami oluşturmuş ve bu tsunaminin dalga yüksekliğinin Amorgos Adası’nda 20 m’ye ulaştığı rapor edilmişti. Türkiye kıyılarında da tesirli olan bu tsunaminin dalga yüksekliği Bodrum’da 2.1 metreydi. Bu bağlamda Girit Adası kuzeyinde meydana gelen MÖ 1625 dolaylarındaki Santorini Volkanik Patlaması felaketi sırasında oluşan tsunaminin Türkiye’nin batı kıyılarındaki Didim ve Fethiye ilçelerinde tesirli olduğu, Dalaman kıyılarında rapor edilmiş 3 çökel katmanın 1303 Girit zelzelesi ile ilişkilendirildiği, 1481 Rodos sarsıntısının oluşturduğu tsunaminin Antalya kıyılarını vurduğu ve 2017 Bodrum-Kos zelzelesi akabinde oluşan tsunaminin 100 metre kara içine ilerleyerek maddi ziyan ve paniğe neden olduğu unutulmamalı.”
Ayrıca Prof. Dr. Murat Utkucu Milliyet gazetesinin arşivini de kıymetli bir kaynak olarak gösterdi ve “Girit’te olacak bir zelzele Türk topraklarını ne derece tesirler, geçmişte Muğla kıyılarında zelzele sonucu yıkım yaşanmış mıydı?’ sorusunu, 1957 Fethiye sarsıntısı örneği, 27 Nisan ve 12 Mayıs 1957 günlerine ilişkin Milliyet gazetesinden alıntı yoluyla bir makalede yer verilen hasar dağılımı üzerinden cevaplayalım. Muğla Merkez’de 11 mesken büsbütün, 2 cami, 1 lise ve bir kız enstitüsü kısmen; Marmaris Merkez’de 43 mesken büsbütün, 105 mesken kısmen; Datça Merkez’de 9 konut büsbütün, 29 mesken kısmen; Köyceğiz Merkez’de 30 mesken büsbütün, 3 mesken kısmen; Milas Merkez’de 71 mesken, 1 apartman ve 1 cami büsbütün; Ula Merkez’de 6 mesken büsbütün, 80 konut kısmen harap olmuştur. Yeniden bu kazalara bağlı köylerde de 610 konut büsbütün ve 200 küsur mesken de kısmen hasar görmüştür. Zelzelenin merkezini teşkil eden Fethiye ise %90 nispetinde yıkılmıştır. Bütün resmi binalar, bankalar, hastane ve su tesisleri büsbütün yıkılmıştır. Zelzele sonrası halk dağ ve ovalara göç etmiş ve çadırlara yerleştirilmiştir (27 Nisan 1957 Milliyet). Fethiye merkezli zelzelenin tüm Ege’de yol açtığı hasar şu formdadır: 3796 konut, 23 resmi bina, 20 okul binası, 124 iş yeri büsbütün yıkılmış; 886 konut oturulamayacak hale gelmiş, 5 cami ağır hasar görmüştür (12 Mayıs 1957 Milliyet)” diye konuştu.
Prof. Dr. Utkucu sözlerinin devamında, Girit’te mümkün bir sarsıntının büyüklüğüne ait ipuçları da verdi. Hazırlıkların hızlanması gerektiğine de vurgu yapan Prof. Dr. Utkucu, tsunamiye de dikkat çekti:
“Tarihsel ve aletsel devir sarsıntı aktifliği ve yıllık 3.5 santime ulaşan levha hareketleri dikkate alındığında, Girit Adası ile Güneybatı Türkiye ortasındaki bölgede büyüklüğü 7-8 ortasında olan zelzelelerin olmasının muhtemel olduğu, bu sarsıntıların muhtemel kuvvetli yer hareketlerinin ve oluşturacakları tsunamilerin Güneybatı Türkiye’de tesirli olabileceğinden hareketle gerekli tedbirler alınmalı ve afet hazırlığı hızlanmalı. Girit Adası, Rodos Adası ve Fethiye Körfezi sınırındaki faylar deniz altında kalıyor. Buna geçmişteki büyük zelzelelerin bilhassa 1960’lı yıllar öncesi meydana geldiği hususu da eklendiğinde, geçmişteki hangi sarsıntının hangi fay üzerinde meydana geldiği ve ilgili fayın ne kadarlık kısmını kırdığı mevzularında belirsizlikler mevcut. Lakin afet idaresi açısından hareket üslubu, büyüklüğü 7-8 ortasında olan sarsıntıların olmasının muhtemel olduğu ve bu sarsıntıların yer hareketlerinden ve bilhassa de Güneybatı Türkiye için tsunami tehlikesi bulunduğundan yola çıkarak tedbirler alınması ve afet hazırlığının yükseltilmesi olacaktır.”
Girit’in 2 km batısındaki yükseltilmiş plaj, sarsıntı sırasında yaklaşık 9 m yükselen dalga bölümlü çentik ve deniz mağaralarını gösteriyor.
TSUNAMİDE MUKADDERAT DEĞİŞTİREN KRİTİK 10 KİLOMETRE
2025’in ikinci ayında, Santorini Adası’ndaki ‘deprem fırtınasını’ konuşmuş, büyük bir zelzele sonucu Türk kıyılarını vurabilecek tsunami için uzmanlardan kritik bilgiler almıştık. Üstelik geçmişte Santorini’deki sarsıntılardan sonra tsunamide can veren birinin iskeleti de Çeşme’de bulunmuştu. Yani Türk kıyıları, Ege’nin sarsıntılarından sonraki dalgalara aşinaydı! Santorini Adası ile Muğla kıyıları ortasında 180 kilometrelik bir ara vardı, tıpkı Girit ve Muğla ortasındaki gibi… Peki tsunami, 80 kilometre derinde yaşanan bir sarsıntıda ne kadar tesirli olur? Derinlik, oluşacak dalgaların tesirini ne tarafta değiştirir? Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner, Girit’in tsunami geçmişini Leonardo da Vinci’nin anılarından örneklerle, ’10 kilometreye’ dikkat çekerek anlattı.
“Bölge, Ege yayı dediğimiz Mora Yarımadası’nın güneyinden başlayıp Girit’in güneyinden Rodos’un batısından, bu Karpatos’tan geçip Rodos’un batısından Dalaman’a giren, bir bahiste Kıbrıs’a giden Ege fayının üzerinde oluyor. O Ege Fayı dalma batmaz zonudur. 1481 sarsıntısı değerlidir. Zira Leonardo da Vinci bile 1504 yılında yazdığı teknik notlar kitabında o zelzeleden ve tsunamiden bahseder. Bugünkü sarsıntı daha güneyinde Karpathos Adası’nın güneyinde olmuştur ve de Ege Yayı üzerindedir. Sarsıntının üst merkezi vardır. Bir de odak derinliği vardır. Odak derinliği dediğimiz zelzelenin asıl olduğu, fayın kırıldığı, yüzeyden aşağıya kadar inen o noktaya olan uzaklık, kilometredir. Bu bazen 5 kilometre olur. 5-10 km ortası olabilir mesela, 23 Nisan İstanbul sarsıntısı de çok sığ odaklıydı. Yüzeye yakın yer kırılmıştı. Girit’te deniz tabanının 80 km aşağısında kırılma oluyor. Bu kırılma 80 km üstte pek de deformasyon yapamıyor. Şayet tabanın 10 km aşağısı kırılsaydı, o vakit deformasyon büyük olacaktı. Büyük deformasyon büyük dalga üretir. O nedenle odak derinliği tsunami oluşumunda değerlidir. ‘10 km’, değerli tsunami olaylarındaki odak derinliğidir. Örneğin Sumatra 2004, Japonya 2011 ve de 2020 Sisam Depremi’nde de tıpkı formda odak derinliğinin sığ, yani 10 km mertebesinde olması tsunami oluşturma ihtimalini yükseltti.” –Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner
Apollonia’daki (Libya) su altındaki limanlar
Tsunaminin modellenmesi, İskenderiye’de azamî 9 metrelik bir yükselme öngörüyordu. Depremden sonra birinci dalganın Mısır’a ulaşmasına, yaklaşık 40 dakikalık bir mühlet olduğu varsayım ediliyordu. Peki Mısır’daki İskenderiye Feneri’ni yıkan, Antakya’dan bile hissedilen bu sarsıntıdan Türkiye ve kıyıları nasıl etkilenmişti? Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner şöyle yanıtladı:
“Bu zelzelenin olduğu yer 1303 yılında Akdeniz’de değerli tsunamiler yaratan zelzelelerin olduğu yer. Yılında olan zelzelenin, yarattığı tsunami, vaktinde bizim çalışmalarımızda bulunmuştu. Yani Dalaman’a kıyılarına, Türkiye kıyılarına gelen, bu bölgeden yola çıkmış olan tsunami 1303 yılındaydı. Bugünkü zelzelenin bir özelliği, odak derinliği çok fazla. Yani 70 km, 80 km ortasında Yani odak derinliği fazla olması yüzeyde 70 ila 80 km altta kırığın yüzeydeki deformasyonu az olacağından bu bir tsunami oluşturulmuşsa bile çok göze batmaz, aletsel olarak ölçülür. Bugünkünün tsunami oluşturma gücü o kadar yok. Burası, Afrika plakasının Ege Denizi’nin altına daldığı bölgededir ve tarihte bu bölgede tsunami oluşmuştur. Patara Feneri 1481 yılında Rodos zelzelesiyle yıkılmıştır. Hem sarsıntı tesiri olabilir hem de tsunami tesiriyle olabilir. Onları araştırmaya devam ediyoruz. Yakında bir yayınımız çıkacak o bahiste. Bizim kıyılarımıza daha yakın yerde olursa örneğin 30 Ekim 2020’de yaşanan sarsıntı, Sisam Kuşadası ortasındaki bölgede oldu. O vakit bizim kıyılarımıza direkt geldi. Daha uzakta olursa adalar makul bir ölçüde önlüyor tsunamiyi.”
